De middenweg als voorportaal van een nieuwe tijd

door Ivo Valkenburg, eerder verschenen in BRES Magazine 323 (september/oktober 2020)


Evenals het ‘goede’ nog nooit definitief het ‘kwade’ heeft overwonnen, en het ‘kwade’ nog nooit in staat is geweest om voor altijd het ‘goede’ te vernietigen, zo zijn wereldse beschavingen gekomen en ook altijd weer gegaan. In elk mens schuilt het verlangen naar het ‘goede’. Bij sommigen stroomt dat verlangen als een krachtige bergbeek. Het zijn “de gekken, de buitenbeentjes, de rebellen, de onruststokers, de ronde pinnen in de vierkante gaten”, die weten dat de toekomst niet zomaar een plek is waar we heen gaan, maar een plek die we zelf creëren. Waar de idealisten over droomden, is wat deze mensen in de praktijk realiseren. Ze laten zich niet voor de voeten lopen door een wereld die zegt dat het niet kan worden gedaan. Ze laten ons zien wat er mogelijk wordt als we meer in de volheid van ons mens-zijn in de wereld gaan staan. Het zijn de wegbereiders naar een nieuwe tijd.

Het afgelopen jaar ging ik voor m’n nieuwe boek “Niet gezwicht voor de wereld – Transitie in de voetsporen van Kahlil Gibran” met tientallen van hen in gesprek. Als ik iets van hen heb geleerd, dan is het wel het nut om te kiezen voor ‘de middenweg’. Hoe meer we ons met elkaar kunnen verenigen op basis van dat wat ons gezamenlijk bindt, hoe beter we in staat zijn om eensgezindheid en daarmee samenwerkingskracht te realiseren. De toekomst ligt niet zozeer in het krampachtig vasthouden aan onze eigen idealen, maar juist in het ruimte scheppen voor ideeën, gedachtes en wensen die we delen met onze opponenten. Als we de focus leggen op wat we gezamenlijk willen creëren, in plaats van wat ‘ik zou willen doen om het probleem op te lossen’, dan gaan zaken veel beter stromen. Maar hoe ziet dat er praktisch uit?

In dit artikel deel ik twee praktijkvoorbeelden van een middenweg op het gebied van zowel geld en financiën, als misdaad en straf. Traditioneel gezien worden beide werkgebieden gekenmerkt door een krachtige botsing van tegengestelde krachten. In beide voorbeelden zorgt een middenweg ervoor dat binnen het bestaande systeem reeds enorme winst kan worden behaald door uitersten en idealen dichterbij elkaar te brengen, door het gezamenlijke dat ons bindt als uitgangspunt te nemen.



De geldwereld

Dit voorjaar ging ik voor het New Financial Magazine in gesprek met Jasper van Brakel, een Nederlander die op dit moment directeur is van het Amerikaanse RSF Social Finance. Met meer dan 1.900 cliënten en sinds 1984 een bedrag van meer dan 750 miljoen dollar aan leningen is RSF een schoolvoorbeeld van ethisch ‘bankieren’ voor een meer betekenisvolle beschaving. Investeerders, spaarders en sociale ondernemers die geld nodig hebben, bepalen samen de prijs van het geld. Meer dan 70 procent van de gefinancierde projecten worden geleid door vrouwen. Ze laten met elkaar een omgekeerd beeld van de hongerige wolven op Wall Street zien.

De middenweg: gezamenlijk prijsbepaling

Het is volgens Jasper van Brakel mooi om te praten over een paradigmaverschuiving, maar wat uiteindelijk telt zijn de praktische daden. RSF doet haar uiterste best om haar visie op menselijkheid, onderlinge verbinding en samenwerking in alle facetten van het bedrijf te integreren. In het reguliere bedrijfsleven overheerst de opvatting dat concurrentie de beste prijs oplevert. De wereld wordt benaderd vanuit uitersten, vanuit extremen, vanuit tegenpolen. Tegengestelde ego’s en belangen botsen volop met elkaar. Bij RSF wordt dat principe van onderlinge concurrentie vervangen door samenwerking. Zo wordt ‘de prijs van geld’ ofwel de hoogte van het rentepercentage vastgesteld door te onderzoeken welke gezamenlijke ideeën en gedachtes er worden gevonden in een woud van schijnbaar tegengestelde belangen. Al meer dan tien jaar brengt RSF elk kwartaal een afvaardiging van spaarders, investeerders en sociale ondernemers bij elkaar in zogenoemde Community Price Gatherings. In een door hen gefaciliteerde dialoog wordt het rentepercentage van de leningen vastgesteld. Dat is echt heel bijzonder. Stel je voor, je bent investeerder, dan is het te begrijpen dat je vanuit jezelf toch de neiging hebt om er een zo’n goed mogelijk rentepercentage uit te slepen. Voor de sociale ondernemer geldt het omgekeerde. Zo laag mogelijk is het beste. En dan zit RSF er nog als financiële dienstverlener met een prijskaartje tussen om de dienstverlening als intermediair zo goed mogelijk te faciliteren. Een lagere rente heeft direct gevolgen voor de manier waarop RSF haar werk kan doen, of op de hoogte van de salarissen.


Hoofdkantoor RSF Social Finance


RSF heeft de kracht van tegengestelde belangen doorbroken door te gaan kijken wat ‘vriend en vijand’ bindt. Daarvoor is een methode ontwikkeld van dialoog om tot afspraken te komen waar iedereen zich in kan vinden. Er wordt openlijk en oprecht over de gevolgen van een rentewijziging gesproken vanuit de beleving van alle betrokken partijen. Het ideaal voor degene die moet betalen is een renteloze lening. Het ideaal voor de investeerder is een flink rendement. Er wordt evenwel actief voorbij de idealen gekeken naar wat een rentewijziging betekent voor zowel de investeerder als de ondernemer. RSF laat praktisch zien dat mensen in staat zijn om gezamenlijk een antwoord te formuleren, met respect voor ieders behoeften en mogelijkheden. Van Brakel noemt het altijd weer “kippenvelmomentjes” om te zien hoe mensen voorbij de polariteit in de wereld een derde punt weten te vinden waar tegengestelde ideeën en gedachtes worden vervangen door eensgezinde ideeën en wensen. De investeerder krijgt oog voor het betekenisvolle werk van de sociale ondernemer, en weet dat zijn geld goed terecht komt. De ondernemer krijgt waardering voor de investeerder die het mogelijk maakt dat talloze betekenisvolle ondernemingen hun werk kunnen doen. RSF illustreert dat zolang er een bepaalde vorm van ethiek en eerlijkheid te vinden is, we zelfs in het bestaande financieel-economische systeem een redelijke balans met elkaar kunnen vinden. RSF creëert een stukje beschaving in het geldwezen dat het midden houdt van extremen zoals enerzijds het grenzeloze kapitalistische doen en laten van gewetensloze aandeelhouders op Wall Street en anderzijds de rentevrije economie of een geldloze wereld van idealisten. Het is een toegankelijk middenpad dat vandaag de dag al succesvol bewandeld kan worden zonder te wachten op ‘de hemel op aarde’ of ons te laten verpletteren door de waan van de wereld.

Misdaad en straf

Klaartje Freeke is advocaat, mediator en laat als mede-oprichter van de Stichting Lawyers as Changemakers met een aantal rechters, officieren van justitie en advocaten een frisse wind waaien in de wereld van de rechtsspraak. Wat haar betreft mag het hoofdstuk “Misdaad en straf” uit De Profeet van Kahlil Gibran vaste literatuur worden voor elke rechtenstudent. Gibran brengt de tegenpolen van dader en slachtoffer met zijn woorden bij elkaar in een middenweg. “Dikwijls heb ik je over iemand die een fout begaat horen praten als was hij niet een van jullie, maar een vreemdeling en een indringer in je midden. Maar ik zeg je, evenmin als het heilige en rechtschapene kan uitstijgen boven het hoogste dat in elk van jullie schuilgaat, kan het zwakke en boze dieper vallen dan het laagste, dat eveneens in jullie schuilt.”

Kaartje Freeke (links) en Wikke Monster (rechts), Stichting Lawyers as Changemakers

Foto credit: Janita Steen


De middenweg: van opponenten geen vijand maken

Met rechtenstudenten van de Universiteit van Amsterdam, studenten van de Rietveld Academie en ruimtelijk ontwerpster Anika Ohlerich heeft de stichting Lawyers as Changemakers het vak 'Design of Justice' opgezet. Vanuit de universiteit werd dit begeleid door docente Maike Steen, die door het doceren van dit soort vakken studenten bewust maakt van het grotere geheel van het recht, buiten de wetboeken en de rechtspraak. Hierbij wordt interdisciplinair gewerkt aan de herinrichting van de rechtszaal. Er wordt onderzocht hoe de rechtszaal eruit zou kunnen zien om partijen nader tot elkaar te brengen. Inmiddels is deze vorm van samenwerking uitgegroeid tot een groot project waarin samen met kunstacademies, universiteiten en drie rechtbanken wordt onderzocht hoe de rechtszaal voor het jeugdrecht opnieuw kan worden ingericht. Om bijvoorbeeld te voorkomen dat kinderen niet opnieuw een strafbaar feit plegen, is dan de formele zitting met een rechter die op een verhoging zit wel de meest effectieve inrichting? De onderzoeksvraag is: met welk ontwerp wordt rechtvaardigheid het beste gediend? In de rechtbank van Amsterdam wordt op dit moment een jeugdzittingszaal ingericht op basis van een ontwerp van een student Design of Justice. Het is een krachtig praktijkvoorbeeld in de wereld van misdaad en straf waar normaal gesproken tegengestelde ideeën en belangen voortdurend botsen. In plaats van het extra voeding geven aan die tegenstellingen, bouwt Freeke met haar collega’s bruggen die de opponenten, ja zelfs vijanden, met elkaar weet te verbinden. Op haar website staat een veer afgebeeld, als symbool voor het immateriële, het ontastbare, het zachte. De veer staat ook voor het gesproken en ongesproken woord, het schrift en het beeld. Ze legde me uit hoe de Egyptische godin van rechtvaardigheid, Ma’at, een veer van een struisvogel gebruikte om het hart van een overleden persoon te kunnen wegen. Ma’at was de godin van de rechtvaardigheid, maar ook van de kosmische orde en van waarheid. Haar weegproces staat omschreven in het Egyptische Dodenboek, en staat symbool voor de transformatie van energie. Als je op aarde goed had geleefd, dan had je een zuiver hart. Zo zorgde ze voor de balans tussen het hiernamaals en het leven op aarde.


‘De Veer’ door de Beeldvormers, Machteld Aardse en Kyra Sacks


Als advocaat leerde Klaartje Freeke dat het recht lang niet altijd over menselijkheid en rechtvaardigheid gaat, maar dat het in de praktijk vooral gaat om het winnen van de strijd en het uitschakelen van de ander. Opnieuw de botsing van ego’s. Freeke koos voor een middenweg waarin ze menselijke en duurzame beginselen centraal probeert te stellen. Na een ingrijpende gebeurtenis heeft ze aandacht voor acceptatie, vergeving en verzoening. In de ogen van mijn cliënten heeft ze vaak teleurstelling gezien over de werking van het recht. Ze besloot om het anders te gaan doen. Samen met gelijkgestemde collega’s staat ze oog in oog met onrecht, verschrikkelijke misdrijven, machtsvertoon en menselijk leed en weet tegelijkertijd haar geweten en compassie te behouden.

Het werk van Freeke doet me denken aan Hank Heijn-Engel, de vrouw van de vermoorde

Ahold-topman Gerrit Jan Heijn, die met vallen en opstaan koos voor de liefde en de moordenaar van haar geliefde man wist te vergeven. Haar man werd eerst ontvoerd, waarbij 25 miljoen losgeld werd geëist. Na zeven maanden onzekerheid over zijn lot, werd de moordenaar gearresteerd. Haar man bleek al op de eerste dag te zijn vermoord. Het

vergeven is voor mevrouw Heijn-Engel zeer heilzaam geweest. Ze deelt in haar boek hoe ze geestelijk toleranter en zachter is geworden. Haar ernstige lichamelijke kwalen na het voorval zijn erdoor verdwenen. Ze kon weer verder met haar leven. Ze werd zich ervan bewust wat haat of verbittering met jezelf doet. “Als ik verbitterd was gebleven, had ik mezelf levenslang gegeven. Ik weet nu: vergelding en haat kennen alleen maar verliezers”, aldus mevrouw Heijn-Engel, die als kind vaak werd geslagen. Vanaf haar zesde jaar zat ze in een

internaat in Indonesië. Ze gingen er niet zachtzinnig met kinderen om. Daarna brak de Tweede Wereldoorlog uit en heeft ze in vier Japanse concentratiekampen gezeten. Ze ontdekte wat een kracht en doorzettingsvermogen ze bezat. Dezelfde kracht voelde ze terug tijdens de ontvoeringsperiode. “Ik was niet kapot te krijgen. Maar die kracht kan ook tegen je werken, je kunt er pijn en verdriet mee verdringen. Dat heb ik lange tijd ook gedaan. Sterk zijn kon ik wel. Terwijl je voor vergeving juist zachtheid en nederigheid nodig hebt.”


Vanuit het verlangen om het strafrecht menselijker te maken, is Klaartje Freeke samen met haar zakelijk partner Wikke Monster een onderzoek gestart naar ‘het nieuwe strafrecht’. Samen met de Beeldvormers Machteld Aardse en Kyra Sacks hebben ze in de vorm van een briefwisseling de vraag onderzocht wat recht eigenlijk is en of het uitgebeeld kan worden. Sinds februari 2020 zijn de tekeningen van de Beeldvormers tentoongesteld bij de Rechtbank Amsterdam. Het geheel wordt uitgegeven in het boekje Recht in beeld dat verkrijgbaar is via de website van het advocatenduo.

Jasper van Brakel en Klaartje Freeke zijn, samen met hun collega’s, wegbereiders voor een nieuwe tijd. De middenweg vormt het voorportaal van die nieuwe tijd waarin het leven wordt doorspekt met mededogen en empathie voor alles en iedereen. Samen vormen ze een klein stroompje van menselijke creatiekracht dat wereldwijd steeds meer uitgroeit tot een stevige rivier van vernieuwing en radicale herziening van bestaande structuren. Het is een nieuwe tijd waarbij niet ‘het ideaal’ sturend is, maar een visie waarin alles wordt meegenomen dat voor iedereen het meeste ertoe doet. De scherpe randjes, de extremiteit en de ‘perfectie’ zijn eruit gehaald, terwijl de gezamenlijke ideeën, gedachtes en wensen, waar iedereen zich in herkent, overblijven en het uitgangspunt vormen voor een maatschappelijke transitie. De kloof tussen links en rechts, voor- en tegenstanders wordt geheeld via dialoog, diepgaand en empathisch te luisteren naar wat mensen ten diepste beweegt. Hoe meer we bereid zijn om ruimte te geven aan dat wat ons bindt, al hetgeen we met elkaar gemeenschappelijk hebben, hoe eenvoudiger het is om daaraan met elkaar praktisch vorm te geven.

Bovenstaand artikel is eerder verschenen in BRES Magazine, nr. 323, september/oktober 2020. BRES magazine voor bewustzijn in beweging is een vernieuwde voortzetting van BRES, kroniek van onze beschaving, opgericht in 1965. BRES verschijnt 6x per jaar: februari, april, juni, augustus, oktober en december. Nieuwe abonnementen kunnen op elk gewenst tijdstip ingaan. U kunt zich abonneren op BRES (of losse nummers kopen) via de website van Uitgeverij Edicola te Deventer. Hoofdredacteur van BRES is Emy ten Seldam (1948) die in 1969 haar loopbaan in de uitgeverswereld begon als secretaresse van Paul Kluwer bij uitgeverij N. Kluwer, later Ankh-Hermes, tot 1981. Van 1983 tot 1999 werkte zij als uitgeefassistent, pr- en foreign rights-manager bij uitgeverij Terra. Van 1999 tot 2010 werkte zij als uitgever bij uitgeverij Ankh-Hermes. Vanaf voorjaar 2013 verzorgt zij de redactie van BRES Magazine.

67 views
  • LinkedIn
  • Twitter
  • Facebook

Contact Information

  • LinkedIn

Ivo Valkenburg and Lili Valkenburg-Baumann are dedicated to support people and organizations to make a new future possible. Finding practical solutions for the 21th challenges in the world. Feel free to drop us a line!

Valkenburg bv
Heusden (Gemeente Heusden), The Netherlands

Transilvania Retreat Center SRL
Str. Principala 597F, 407135 Calatele, Jud. Cluj, Romania

Email: ivo@ivovalkenburg.nl 

Phone: + 31 (0) 625 1100 37

© 2023 by The Middle Way Future Business Architects

Photo Credit Header: Gerard Voshaar (SmartZine)

Join Our Mailing List